Ayak bileği burkulmalarının çoğu birkaç hafta içinde iyileşir. Bazı hastalarda ise ağrı, şişlik ya da hareket kısıtlılığı aylarca sürer. Burkulmadan uzun süre sonra devam eden derin ayak bileği ağrısının önemli nedenlerinden biri talus osteokondral lezyonudur.
Talus osteokondral lezyonu nedir?
Talus (aşık kemiği), ayak bileği ekleminin merkezinde yer alan ve vücut ağırlığını bacaktan ayağa aktaran kemiktir. Yüzeyinin yarısından fazlası kıkırdakla kaplıdır ama kanlanması sınırlıdır; bu yüzden yaralanmalar her zaman kendiliğinden iyileşmez.
“Osteo” kemik, “kondral” kıkırdak anlamına gelir. Osteokondral lezyon, hem kıkırdağı hem de altındaki kemiği etkileyen hasardır. Ağrının ve hastalığın ilerlemesinin büyük ölçüde kıkırdağın altındaki kemikteki değişikliklerle ilişkili olduğu artık biliniyor.
Belirtileri nelerdir?
- Ayak bileğinin derinlerinde hissedilen, yeri tam gösterilemeyen ağrı
- Yürüme, koşma, merdiven ve spor sırasında artan ağrı
- Gün sonunda veya egzersiz sonrasında şişlik
- Serbest parça varsa takılma ve kilitlenme hissi
- Hareket kısıtlılığı
- Eşlik eden bağ yaralanmasına bağlı tekrarlayan burkulmalar
Burkulmadan sonra haftalarca geçmeyen ağrı, röntgen normal olmasına rağmen süren şikâyetler ve tedaviye rağmen düzelmeyen şişlik kıkırdak hasarını düşündürmelidir.
Neden oluşur?
En sık neden travmadır: ayak bileği burkulmaları, ani yön değiştirmeli sporlardaki yaralanmalar ve ayak bileği kırıkları. Kırıkların önemli bir kısmında eklem yüzeyinde kıkırdak hasarı oluşabilir. Tekrarlayan küçük travmalar, kronik ayak bileği instabilitesi ve dizilim bozuklukları da katkıda bulunabilir. Zamanla kemik iliği ödemi, kistik değişiklikler ve kıkırdakta ayrılmalar gelişebilir.
Tanı nasıl konur?
Muayenede ağrının yeri, hareket açıklığı, ayak bileği stabilitesi ve dizilim değerlendirilir. İlk inceleme röntgendir, ancak küçük lezyonlar röntgende görülmeyebilir. MR kıkırdak hasarını, kemik iliği ödemini ve kistleri gösterir. BT ise lezyonun boyutunu ve kemik yapısını ayrıntılı gösterir; özellikle ameliyat planlamasında kullanılır.
Ameliyatsız tedavi mümkün mü?
Her osteokondral lezyon ameliyat gerektirmez. Küçük lezyonlarda veya şikâyetlerin hafif olduğu durumlarda aktivite düzenlemesi, ağrı ve ödem giderici ilaçlar, fizik tedavi, ayak bileğini destekleyen ortezler ve kilo kontrolü önerilebilir. Amaç eklem üzerindeki yükü azaltmak ve günlük yaşamı rahatlatmaktır. Tedavi planı; yaş, aktivite düzeyi, şikâyet süresi, lezyonun büyüklüğü ve kemik hasarının derecesine göre kişiye özel belirlenir.
Cerrahi tedavi seçenekleri nelerdir?
Lezyonların önemli bir bölümü ayak bileği artroskopisiyle tedavi edilir. Hasarlı bölge doğrudan görülür, sorunlu doku temizlenir ve onarım aynı seansta yapılabilir.
- Mikrokırık: Hasarlı kıkırdak temizlendikten sonra altındaki kemiğe küçük delikler açılır, kemik iliğindeki hücreler bölgeye ulaşarak onarım dokusu oluşturur. Daha çok küçük lezyonlarda kullanılır.
- Kıkırdak yenileme yöntemleri: AMIC, biyolojik iskele (scaffold) uygulamaları ve biyolojik destekli yöntemler daha büyük lezyonlarda tercih edilebilir.
- Osteokondral greft: Kemik de ciddi hasar gördüyse sağlıklı kemik ve kıkırdak dokusu hasarlı bölgeye yerleştirilir. Büyük ve kistik lezyonlarda ya da önceki cerrahinin yetersiz kaldığı durumlarda kullanılır.
- TOPIC yöntemi: Kalça kemiğinden alınan kemik ve kemik zarıyla talustaki büyük hasarlı bölge yeniden yapılandırılır.
Doç. Dr. Tokgöz’ün dizden talusa osteokondral greft aktarımında kıkırdak kalınlığı uyumsuzluğunun eklem basınçlarına etkisini inceleyen sonlu elemanlar çalışması Joint Diseases and Related Surgery dergisinde yayımlanmıştır.
İyileşme süreci ve spora dönüş
İyileşme, uygulanan yönteme ve lezyonun büyüklüğüne göre değişir. Onarım dokusunun olgunlaşması zaman aldığından ilk haftalarda yük vermek genellikle sınırlandırılır, erken dönemde kontrollü hareket ve fizik tedaviye başlanır. Günlük yaşama dönüş genellikle birkaç hafta ile birkaç ay arasında, spora dönüş ise çoğu zaman birkaç ay içinde ve kademeli olarak planlanır. Süre hastaya göre değişir.
Ne zaman ortopedi uzmanına başvurmalıyım?
Burkulma veya kırık sonrası aylar geçmesine rağmen ayak bileğinizin derinlerinde ağrı devam ediyorsa, spor ya da uzun yürüyüş sonrası şişlik tekrar ediyorsa ve eklemde takılma hissediyorsanız kıkırdak hasarı açısından değerlendirilmeniz gerekir. Erken tanı, lezyonun büyümeden ve kıkırdak parçası ayrılmadan tedavi edilmesine imkân verir.
Kıkırdak lezyonlarına çoğu zaman bağ gevşekliği veya dizilim bozukluğu eşlik eder. Bu sorunlar da tedavi edilmezse onarılan kıkırdak yeniden zorlanabilir; bu yüzden tedavi planı ayak bileğinin tamamı düşünülerek yapılır.
Sık sorulan sorular
Röntgenim normal ama ağrım geçmiyor, kıkırdak hasarı olabilir mi?
Evet. Küçük osteokondral lezyonlar röntgende görülmeyebilir. Şikâyetler sürüyorsa MR ile değerlendirme gerekebilir.
Kıkırdak hasarı kendiliğinden iyileşir mi?
Talusun kanlanması sınırlı olduğu için hasar her zaman kendiliğinden iyileşmez. Bazı küçük lezyonlar ise ameliyatsız tedaviyle rahatlayabilir.
Tedavi edilmezse ne olur?
Bazı lezyonlar zamanla büyüyebilir, kıkırdak parçası ayrılabilir ve ileri yaşlarda kireçlenme riski artabilir. Bu nedenle uzun süren ağrının nedeni araştırılmalıdır.