Ayak bileği kırıkları en sık görülen kırıklardan biridir. Spor sırasında burkulma, merdivenden düşme, kayma ya da trafik kazası sonucunda ortaya çıkabilir. Gençlerde daha çok spor ve yüksek enerjili travmalar, ileri yaşta ise ev içi düşmeler öne çıkar. Kırık yalnızca kemiği değil; bağları, kıkırdağı ve çevredeki yumuşak dokuları da etkileyebilen bir eklem yaralanmasıdır.
Ayak ve ayak bileği kırıkları nelerdir?
Ayak bileği, kaval kemiği (tibia), kamış kemiği (fibula) ve aşık kemiğinden (talus) oluşur ve bu kemikleri güçlü bağlar bir arada tutar. En sık görülenler iç ve dış topuk (malleol) kırıkları, iki ya da üç malleolü birden içeren kırıklar ve sindesmoz denilen bağ yapısının yaralanmasıdır. Bunların yanında topuk kemiği (kalkaneus), talus, Lisfranc eklemi, tarak kemikleri ve beşinci metatars kırıkları da görülür.
Kırık mı, burkulma mı? Belirtiler nelerdir?
- Şiddetli ağrı ve hızla gelişen şişlik
- Morarma
- Ayağın üzerine basamama ya da bastıkça artan ağrı
- Kemik üzerinde belirgin hassasiyet
- Ayak bileğinde şekil bozukluğu
Kırık olmasına rağmen bazı hastalar ayağına basabilir; yürüyebiliyor olmak kırık olmadığı anlamına gelmez. Ayağın belirgin şekilde eğri görünmesi, açık yara, parmaklarda uyuşma, ayağın soğuk ya da soluk olması acil başvuru gerektirir.
Kimlerde daha sık görülür?
İleri yaş, aktif spor, denge bozukluğu, önceki ayak bileği yaralanmaları, diyabet, sigara, fazla kilo ve kas güçsüzlüğü riski artırır. İleri yaşta kemik kalitesi, damar hastalıkları ve cilt sorunları tedaviyi etkileyebileceği için hastanın genel sağlığı da birlikte değerlendirilir.
Tanı nasıl konur?
Muayenede yaralanmanın nasıl olduğu, ağrının yeri, şişlik, ciltte yara olup olmadığı ve damar-sinir durumu değerlendirilir. İlk tercih röntgendir; kırığın yeri, parça sayısı, yer değiştirme ve eklem uyumu çoğu zaman röntgenle anlaşılır. Eklem içine uzanan, parçalı ya da arka malleolü içeren kırıklarda ve ameliyat planlanan hastalarda BT istenir. Bağ ve kıkırdak yaralanmasından şüphelenildiğinde MR kullanılabilir.
Sindesmoz yaralanmalarının değerlendirilmesinde kemik anatomisi de önemlidir; Doç. Dr. Tokgöz’ün sindesmoz yaralanması olan ve olmayan hastalarda distal tibiofibular eklem anatomisini karşılaştıran çalışması Indian Journal of Orthopaedics’te yayımlanmıştır.
Ameliyatsız tedavi: ne zaman alçı yeterlidir?
Yer değiştirmemiş ve eklem uyumunu bozmayan kırıklar çoğu zaman alçı, atel veya özel bot ile tedavi edilir. Bu süreçte düzenli röntgen kontrolleriyle kırığın yerinden oynamadığı izlenir. Ne zaman yük verileceği kırığın tipine göre belirlenir.
Ne zaman ameliyat gerekir?
Kemiklerin yer değiştirdiği, eklem uyumunun bozulduğu, bağ yaralanmasının eşlik ettiği ve açık kırıklarda genellikle ameliyat gerekir. Kemikler plak ve vidalarla yerine getirilip sabitlenir. Sindesmoz yaralanmasında vida veya esnek tespit sistemleri kullanılabilir. Ciddi şişlik varsa cilt iyileşene kadar ameliyat birkaç gün ertelenebilir. Uygun hastalarda eklem içi kıkırdak hasarı artroskopiyle aynı seansta değerlendirilebilir.
Kaynamama, yanlış kaynama ve kırık sonrası şekil bozukluklarında düzeltici osteotomiler ve rekonstrüksiyon ameliyatları uygulanabilir.
İyileşme ve rehabilitasyon ne kadar sürer?
Ameliyattan sonraki ilk iki hafta yara iyileşmesi açısından en önemli dönemdir; bu dönemde ayağı yüksekte tutmak ve şişliği kontrol etmek önerilir. Bazı hastalarda erken dönemde hafif yük vermeye izin verilirken, bazılarında birkaç hafta yük verilmemesi gerekir. Kemik kaynaması genellikle 6-12 hafta sürer. Günlük yaşama dönüş birkaç ay içinde, spora dönüş ise çoğu zaman daha uzun sürede ve kademeli olarak gerçekleşir. Eskiden ayak bileği uzun süre hareketsiz bırakılırdı; artık uygun hastalarda erken hareket ve fizik tedaviye başlanması tercih ediliyor.
Kırık sonrası nelere dikkat etmeliyim?
Alçı veya bot süresince ayağı mümkün olduğunca yüksekte tutmak şişliği azaltır. Parmaklarda artan uyuşma, morarma, alçının sıkması ya da baldırda ani ağrı ve şişlik fark ederseniz beklemeden hekiminize başvurun. Sigara kemik kaynamasını geciktirebileceği için tedavi sürecinde bırakılması önerilir.
Kırık iyileştikten sonra da ayak bileğinde bir süre şişlik ve sertlik olması normaldir. Fizik tedavi ve egzersizlerle hareket açıklığı, denge ve kas gücü yeniden kazanılır; bu dönem en az ameliyat kadar önemlidir.
Sık sorulan sorular
Ayak bileği kırığında platin çıkarılmalı mı?
Her hastada gerekmez. Plak veya vida rahatsızlık yaratıyorsa ya da sindesmoz vidası kullanıldıysa, kemik kaynadıktan sonra çıkarılması düşünülebilir.
Ayağıma basabiliyorum, yine de kırık olabilir mi?
Evet. Bazı kırıklarda hasta ayağına basabilir. Şiddetli şişlik, morarma ya da kemik üzerinde hassasiyet varsa röntgen çekilmelidir.
Kırık sonrası ayak bileğinde kireçlenme olur mu?
Eklem yüzeyini ilgilendiren ve uygun şekilde yerine getirilmeyen kırıklarda ileride kireçlenme riski artar. Eklem uyumunun doğru sağlanması bu riski azaltmayı hedefler.