Aşil tendonu vücudun en güçlü tendonudur ve baldır kaslarını topuk kemiğine bağlar. Yürürken, koşarken ve zıplarken büyük yük taşır. Topuğun arkasında ya da ayak bileğinin arkasında başlayan ağrı çoğu zaman bu tendon veya çevresindeki yapılarla ilgilidir.
Aşil ve tendon hastalıkları nelerdir?
- Orta bölge Aşil tendinopatisi: Tendonun topuktan birkaç santim yukarısında kalınlaşma ve ağrı.
- İnsersiyonel Aşil tendinopatisi: Tendonun topuk kemiğine yapıştığı noktada ağrı; çoğu zaman topuk çıkıntısı (Haglund) ve kireçlenme eşlik eder.
- Aşil tendonu yırtığı: Genellikle ani bir hareketle, “arkadan tekme yemiş gibi” hissedilen kopma.
- Arka ayak bileği sıkışması ve os trigonum: Talusun arkasındaki ek kemikçik, ayak ucuna kalkınca sıkışarak ağrı yapabilir.
- FHL tendon hastalıkları: Başparmağı büken tendonun ayak bileği arkasındaki kanalda tahriş olması.
- Peroneal tendon sorunları: Ayak bileğinin dış tarafındaki tendonlarda yırtık veya yerinden çıkma.
Belirtileri nelerdir?
- Sabah ilk adımlarda ya da uzun oturmadan sonra topuk arkasında ağrı ve sertlik
- Tendon üzerinde şişlik veya kalınlaşma
- Koşu, yokuş ve merdivenle artan ağrı
- Ayakkabının arka kısmına sürtünmeyle artan ağrı
- Yırtıkta ani ağrı, ayak ucuna kalkamama ve tendonda boşluk hissi
- Os trigonum ve FHL sorunlarında ayak ucuna kalkınca ayak bileği arkasında derin ağrı
Neden oluşur?
Tendon hastalıklarının çoğu aşırı ve tekrarlayan yüklenmeyle ilişkilidir: antrenman yükünün hızlı artırılması, uygun olmayan ayakkabı, baldır kası gerginliği, ayak dizilim bozuklukları ve yaşla tendon dokusunun zayıflaması. Bale, futbol ve koşu gibi aktiviteler arka ayak bileği sıkışmasını kolaylaştırabilir.
Doç. Dr. Tokgöz’ün os trigonumun varlığı ve boyutunun FHL tendon hasarına etkisini inceleyen çalışması Foot and Ankle Surgery dergisinde, os trigonum gelişiminde doğum öncesi hormon dengesinin rolünü araştıran çalışması ise Early Human Development dergisinde yayımlanmıştır.
Tanı nasıl konur?
Muayenede tendonun hassas bölgesi, kalınlaşma, baldır kası esnekliği ve tendon bütünlüğü değerlendirilir. Aşil yırtığında muayene çoğu zaman tanıyı koydurur. Basarak çekilen röntgen topuk çıkıntısını ve kireçlenmeyi gösterir. Ultrason ve MR, tendonun durumunu ve yırtığın boyutunu ayrıntılı olarak gösterir.
Ameliyatsız tedavi nasıl yapılır?
Tendinopatilerin büyük kısmı ameliyatsız tedavi edilir. Bu tedavinin temelinde aşamalı tendon yükleme egzersizleri (özellikle eksantrik egzersizler) vardır. Bunlara aktivitenin geçici olarak düzenlenmesi, baldır germe çalışmaları, topuk yükseltici tabanlık, uygun ayakkabı seçimi ve gerekli hastalarda şok dalga tedavisi eklenebilir. Bu süreç sabır ister; düzelme genellikle haftalar ile aylar arasında olur.
Aşil yırtıklarında, uygun hastalarda özel bot ile ameliyatsız tedavi de bir seçenektir. Karar; yaş, aktivite düzeyi ve yırtığın özelliklerine göre birlikte verilir.
Cerrahi tedavi ne zaman gerekir?
Birkaç aylık düzenli tedaviye rağmen geçmeyen tendinopatide cerrahi düşünülür. İnsersiyonel tendinopatide hasarlı tendon dokusu ve topuk çıkıntısı temizlenir, tendon yeniden kemiğe tespit edilir. Tendon dokusunun zayıf olduğu durumlarda FHL tendon transferi ile güçlendirme yapılabilir. Doç. Dr. Tokgöz’ün insersiyonel Aşil tendinopatisinde FHL transferli ve transfersiz yöntemlerin sonuçlarını karşılaştıran çalışması The Journal of Foot & Ankle Surgery’de yayımlanmıştır.
Aşil yırtığında açık ya da küçük kesili onarım yapılabilir. Os trigonum ve FHL sorunlarında ise arka ayak bileği artroskopisi ile kemikçik çıkarılabilir ve tendon serbestleştirilebilir.
İyileşme ve spora dönüş
Tendon iyileşmesi yavaş ilerler. Ameliyat sonrasında genellikle koruyucu bot ile kademeli yük verme ve fizik tedavi uygulanır. Arka ayak bileği artroskopisinden sonra dönüş genellikle birkaç hafta içinde olurken, Aşil onarımı ve tendon transferlerinden sonra spora dönüş çoğu zaman birkaç ay sürer ve hastaya göre değişir.
Ne zaman ortopedi uzmanına başvurmalıyım?
Topuk arkasındaki ağrınız birkaç haftalık dinlenmeye rağmen geçmiyorsa, tendon üzerinde belirgin şişlik ya da sertlik oluştuysa veya koşu ve yürüyüş mesafeniz giderek kısalıyorsa muayene olmanızı öneririm. Ani bir “kopma” hissi ve ardından ayak ucuna kalkamama ise acil değerlendirme gerektirir; Aşil yırtığında tedavinin erken planlanması önemlidir.
Tendon sorunlarında tedavi çoğu zaman uzun soluklu bir egzersiz programıdır. Programın kişinin yaşına, aktivitesine ve tendonun durumuna göre ayarlanması, iyileşmeyi hızlandırır ve tekrarlama riskini azaltır.
Sık sorulan sorular
Aşil tendiniti kendiliğinden geçer mi?
Hafif vakalar yükün azaltılmasıyla rahatlayabilir, ancak çoğu hastada düzenli bir egzersiz programı gerekir. Ağrıyı görmezden gelip yüklenmeye devam etmek iyileşmeyi geciktirir.
Aşil tendonuma iğne yapılır mı?
Aşil tendonu içine kortizon enjeksiyonu yırtılma riskini artırabileceği için genellikle önerilmez. Diğer enjeksiyon tedavileri hastaya göre değerlendirilir.
Os trigonum herkeste ağrı yapar mı?
Hayır. Os trigonum birçok insanda bulunur ve çoğu zaman şikâyet yapmaz. Sorun, özellikle ayak ucuna sık kalkılan aktivitelerde sıkışma olduğunda ortaya çıkar.