Ayak bileğiniz sık sık burkuluyor mu? Düz zeminde yürürken bile ayağınız boşluğa basmış gibi oluyor mu? Geçirdiğiniz bir burkulmadan sonra ayak bileğiniz eski güvenini hiç kazanmadıysa, bunun nedeni kronik ayak bileği instabilitesi olabilir.
Kronik ayak bileği instabilitesi nedir?
Ayak bileği burkulmaları en sık görülen spor yaralanmalarındandır. Çoğu hasta uygun tedaviyle tamamen iyileşir. Bazı kişilerde ise bağlar tam iyileşmez ve ayak bileğinde kalıcı bir gevşeklik gelişir. Araştırmalar, ayak bileği burkulması geçirenlerin yaklaşık yüzde 20-40’ında uzun dönemde kronik instabilite gelişebildiğini gösteriyor.
Ayak bileğim neden sürekli burkuluyor?
Çoğu zaman sebep daha önce geçirilmiş bir burkulmadır. Burkulmada özellikle ayak bileğinin dış tarafındaki ön talofibular bağ (ATFL) ve kalkaneofibular bağ (CFL) zarar görür. Bağların tam iyileşmemesinin yanında, ayak bileğinin denge duyusunun (propriyosepsiyon) bozulması ve çevre kasların yeterince çalışamaması da sorunu sürdürür.
Futbol, basketbol, voleybol gibi sporlarla uğraşanlarda, koşucularda, dansçılarda, birden fazla burkulma geçirenlerde, bağ gevşekliği olanlarda ve yüksek kemerli ya da topuğu içe dönük ayak yapısına sahip kişilerde daha sık görülür. Ayak bileği ekleminin kemik yapısı da rol oynayabilir; Doç. Dr. Tokgöz’ün distal tibiofibular eklem anatomisi ile ayak bileği instabilitesi arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışması Foot & Ankle International dergisinde yayımlanmıştır.
Kronik instabilitenin belirtileri nelerdir?
- Ayak bileğinin sık sık burkulması
- “Ayağım boşluğa basıyor” hissi ve güvensizlik
- Engebeli zeminde ve merdiven inerken zorlanma
- Spor yaparken tekrar burkulma korkusu
- Uzun yürüyüşlerden sonra ağrı ve şişlik
- Zaman zaman takılma ya da kilitlenme hissi
Bazı hastalarda ağrı belirgin değildir; en önemli yakınma ayak bileğinin güven vermemesidir. Tedavi edilmeyen instabilitede zamanla kıkırdak hasarı, talus osteokondral lezyonları, peroneal tendon sorunları ve erken kireçlenme gelişebilir.
Tanı nasıl konur?
Tanının en önemli basamağı öykü ve fizik muayenedir. Muayenede bağların gevşekliği ve ayak bileğinin denge mekanizması değerlendirilir. Gerektiğinde basarak çekilen röntgen, stres grafileri, MR ve BT istenir. MR bağları göstermede faydalıdır ama tek başına tanı koydurmaz; şikâyetler ve muayene bulguları her zaman birlikte değerlendirilir.
Ameliyatsız tedavi mümkün mü?
Evet. Birçok hastada ilk tercih ameliyatsız tedavidir. Program kişiye özel planlanır ve genellikle kas güçlendirme, denge (propriyosepsiyon) çalışmaları, fizik tedavi, gerekli hastalarda ayak bileği breysi ve spora kontrollü dönüş programını içerir. Denge egzersizlerinin ve uygun breyslerin tekrar burkulmaları azaltmada etkili olduğu bilimsel çalışmalarla gösterilmiştir.
Ne zaman ameliyat gerekir ve nasıl yapılır?
En az 3-6 aylık uygun rehabilitasyona rağmen şikâyetler sürüyorsa, burkulmalar tekrarlıyorsa, sporcu performans kaybı yaşıyorsa ya da bağlarla birlikte kıkırdak veya tendon hasarı varsa cerrahi düşünülür. Karar yalnızca MR sonucuna göre verilmez; yaşam tarzı, aktivite düzeyi ve beklentiler birlikte değerlendirilir.
En sık uygulanan yöntem, yıpranmış bağların anatomik olarak onarılmasıdır. Bu onarım tamamen artroskopik, artroskopi yardımlı ya da açık yöntemle yapılabilir. Bağ dokusu yetersizse ya da daha önce başarısız ameliyat geçirilmişse tendon grefti ile bağ rekonstrüksiyonu yapılabilir. Uygun hastalarda eklem içindeki kıkırdak lezyonları ve sıkışmalar aynı seansta tedavi edilir.
Doç. Dr. Tokgöz’ün tamamen artroskopik ATFL onarımı sonrası uzun dönem denge ve fonksiyonu inceleyen çalışması Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery’de, ankorsuz artroskopik ATFL onarım tekniğini anlatan çalışması ise Arthroscopy Techniques dergisinde yayımlanmıştır.
İyileşme ve spora dönüş ne kadar sürer?
İlk haftalarda koruyucu bot veya atel kullanılır, ardından kontrollü hareketlere ve fizik tedaviye başlanır. Denge ve kas kuvveti yeniden kazanılır. Günlük yaşama dönüş genellikle birkaç hafta içinde olur; spora dönüş ise kişinin iyileşmesine göre planlanır ve çoğu zaman birkaç ay sürer. Başarılı sonuç için ameliyat kadar rehabilitasyon da önemlidir.
Burkulma geçmiyorsa ne yapmalıyım?
Ayak bileği burkulması sonrası ağrı ve şişlik genellikle birkaç hafta içinde azalır. Ayak bileğiniz hâlâ güven vermiyorsa, düz zeminde bile boşa çıkıyorsa ya da yılda birkaç kez burkuluyorsa bunu “zayıf bilek” diye geçiştirmeyin. Bu durum bağların tam iyileşmediğini gösterebilir.
İlk adım doğru bir muayene ve düzenli bir denge-kuvvet programıdır. Programı aksatmadan sürdürmek, ameliyat gerekip gerekmediğini anlamanın da en iyi yoludur. Rehabilitasyona rağmen şikâyetler sürüyorsa cerrahi seçenekler o zaman konuşulur.
Sık sorulan sorular
Ayak bileğim her burkulduğunda bağlarım kopuyor mu?
Hayır. Hafif gerilmelerden tam yırtıklara kadar farklı derecelerde yaralanmalar olur. Her burkulma bağ kopması anlamına gelmez.
MR normal çıktı ama ayak bileğim hâlâ boşa çıkıyor. Bu mümkün mü?
Evet. Kronik instabilitede en önemli değerlendirme fizik muayenedir. MR tek başına hastalığı dışlamaz.
Sürekli ayak bilekliği kullanmak yeterli mi?
Bileklik spor sırasında koruma sağlayabilir, ancak tek başına bağ gevşekliğini düzeltmez. Denge ve kas kuvvetlendirme egzersizleriyle birlikte kullanılması önerilir.